آزمایش پروستات یا PSA آزمایشی است که از طریق آن وضعیت پروستات در مردان مورد ارزیابی قرار می گیرد و در کنار علائم بزرگی پروستات، چنان چه مشکل و اختلالی در آن وجود دارد مشخص می گردد.

با اندازه گرفتن مقدار PSA (آنتی‌ژن اختصاصی پروستات) از طریق آزمایش خون مقدار پروتئینی که سلول های سالم و سرطانی تولید می کنند مشخص می‌شود.

این آزمایش برای غربالگری و تشخیص زودهنگام سرطان پروستات و نظارت بر درمان استفاده می‌شود و تفسیر آن به عوامل متعددی از جمله سن، حجم پروستات، و نتایج سایر معاینات بستگی دارد.

زمانی که اندازه PSA از طریق این آزمایش زیاد باشد نشانه وجود اختلال در پروستات است.

ممکن است غده پروستات برخی مردان میزان PSA بیشتری را تولید کند و تحت تاثیر عواملی چون سن، نژاد، دارو های مصرفی، عفونت، اقدامات پزشکی و بزرگی پروستات باشد.

مقدار PSA بالا نشان‌دهنده مشکلاتی در پروستات مانند بزرگی خوش‌خیم پروستات (BPH)، التهاب (پروستاتیت) یا سرطان باشد، اما افزایش آن به تنهایی به معنی سرطان نیست.

سرطان پروستات نوعی بیماری خاموش است که کم کم در بدن رشد می کند، با انجام آزمایش پروستات می توان این بیماری را در مراحل اولیه تشخیص داد و در جهت رفع آن اقدامات درمانی لازم را به کار گرفت.

سرطان پروستات معمولا مردان دارای سن بالا (حدود ۷۰ الی ۸۰ سال) را درگیر می کند اما ریسک بروز در افرادی جوانتر نیز وجود دارد.

با انجام آزمایش پروستات می توان این عارضه را شناسایی کرد.

چرا آزمایش پروستات انجام می‌شود؟

آزمایش PSA یکی از مهم‌ترین آزمایش‌های خونی برای ارزیابی وضعیت غده پروستات در مردان است.

با استفاده از آزمایش پروستات پزشکان به خوش خیم بودن یا بد خیم بودن سرطان پروستات پی می برند به همین منظور این آزمایش را برای بیماران خود تجویز می کنند تا آنتی ژن های پروستات مورد ارزیابی قرار بگیرد.

افزایش غیرطبیعی سطح PSA می‌تواند نشانه‌ای از تغییرات در بافت پروستات باشد و به پزشک کمک می‌کند تا وضعیت سلامت این غده را بهتر بررسی کند.

انجام آزمایش PSA معمولاً به پزشکان کمک می‌کند تا هرگونه اختلال احتمالی در عملکرد پروستات را شناسایی کنند؛ از جمله بزرگ شدن خوش‌خیم پروستات، التهاب یا عفونت در این ناحیه و در مواردی، احتمال بروز توده‌های غیرعادی.

از آن‌جا که تغییر سطح PSA ممکن است پیش از ظاهر شدن علائم بالینی اتفاق بیفتد، این آزمایش ابزاری مؤثر برای شناسایی زودهنگام مشکلات پروستات به‌شمار می‌آید.

پزشکان معمولاً انجام این آزمایش را برای مردان بالای ۴۰ تا ۵۰ سال یا افرادی که سابقه خانوادگی مشکلات پروستات دارند توصیه می‌کنند.

در مردانی که علائمی مانند تکرر ادرار، درد هنگام ادرار، احساس تخلیه‌نشدن کامل مثانه یا درد در ناحیه لگن دارند، آزمایش PSA می‌تواند راهنمای مهمی در تشخیص علت این علائم باشد.

به‌طور کلی، علت انجام آزمایش پروستات، ارزیابی دقیق سلامت پروستات، کمک به تصمیم‌گیری درمانی مناسب و اطمینان از کنترل هرگونه تغییر در عملکرد پروستات می باشد.

چه زمانی تست پروستات برای بیماران تجویز می‌شود؟

هرچه سن مردان بالا می رود ریسک بروز مشکلات پروستات در آنها افزایش می یابد و این اختلال در میان آنها بسیار شایع است.

برای همین منظور آزمایش پروستات را جزو چکاب های سالانه مردان قرار داده اند و از طریق آن وجود سرطان پروستات بررسی میشود.

از عواملی که ریسک ابتلا به بیماری های پروستات را افزایش می دهد و باعث تجویز این آزمایش می‌شوند می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• زمانی که در اعضای خانواده سابقه ابتلا به سرطان پروستات وجود داشته باشد.
• زمانی که سن شخص بالای ۵۰‌سال باشد.
• زمانی که فرد تحت درمان سرطان پروستات باشد.

پزشک متخصص مثل دکتر محمدصادق کشمیری جهت بررسی وضعیت بیمار از آزمایش پروستات استفاده می کند تا سلامتی بیمار را مورد ارزیابی قرار دهد.

چه علائمی باعث تجویز آزمایش پروستات توسط پزشک میشود؟

وجود یکسری علائم در افراد باعث تجویز آزمایش پروستات میشود. این علائم عبارتند از:

• زمانی که در هنگام ادرار کردن مقدار نیرو کم شده باشد.
• زمانی که در هنگام انزال اختلالی ایجاد شده باشد.
• زمانی که در ناحیه لگن حس ناراحتی وجود داشته باشد.
• زمانی که با مشکل تخلیه ادرار مواجه شده باشید.
• زمانی که در مایع منی خون وجود داشته باشد.
• زمانی که در استخوان ها درد زیادی وجود داشته باشد.

انواع آزمایش پروستات

اگر پزشک به وجود سرطان پروستات مشکوک باشد، برای اطمینان بیشتر از آزمایش‌های تکمیلی استفاده می‌کند. برخی از این آزمایش‌ها عبارت‌اند از:

تست PSA Velocity

در این آزمایش، سرعت افزایش سطح PSA در طول زمان اندازه‌گیری می‌شود.

اگر مقدار PSA در چند آزمایش متوالی به‌سرعت افزایش پیدا کند، احتمال وجود سرطان بیشتر می باشد.

این تست برای تشخیص زودهنگام سرطان و بیماری ها و پیگیری روند درمان مفید است.

مقدار Free PSA

در این تست، نسبت PSA آزاد به PSA کل بررسی می‌شود.

• درصد پایین PSA آزاد (کمتر از ۱۵٪) معمولاً با احتمال بالاتر سرطان همراه می باشد.
• درصد بالاتر (بیش از ۲۵٪) معمولاً نشانه‌ی بزرگی خوش‌خیم پروستات است.

دانسیته PSA

در این روش، تراکم PSA با استفاده از ام‌آر‌آی یا سونوگرافی رکتال تعیین می‌شود.

دانسیته‌ی بالاتر از ۰.۱۵ می‌تواند نشان‌دهنده‌ی احتمال بیشتر سرطان پروستات باشد.

تست ادرار PCA3

این آزمایش، وجود ژن خاصی به نام PCA3 را در ادرار بررسی می‌کند.

این آزمایش در حدود ۵۰ درصد از مردان مبتلا به سرطان پروستات نتیجه‌ای مثبت دارد.

از این تست معمولاً برای تصمیم‌گیری درباره‌ی نیاز به انجام بیوپسی استفاده می‌شود.

زمان مناسب انجام آزمایش پروستات

اگر پزشک آزمایش PSA را برای شما تجویز کرده است باید ۲۴ ساعت از برقراری رابطه جنسی گذشته باشد تا اقدام به انجام این آزمایش کنید، زیرا انزال انجام شده موجب افزایش میزان PSA در خون می‌شود و نتیجه را کاذب نشان می دهد‌.

برخی دارو ها نیز هستند که بر روی نتیجه آزمایش اثر می گذارند.

از این رو باید حتما پزشک و تکنسین آزمایشگاه را در جریان دارو های مصرفی قرار داد تا در صورت نیاز برای انجام آزمایش مصرف آنها قطع گردد.

این تست به ناشتا بودن فرد نیاز ندارد و تنها از طریق نمونه خون انجام می گیرد.

بهترین سن برای انجام آزمایش پروستات

اینکه در چه سنی باید از آزمایش پروستات استفاده کنید بستگی به نظر پزشک دارد زیرا ضرورت انجام آن در سنین مختلف متفاوت است‌.

طبق نظر انجمن اورولوژی آمریکا طبق گزینه های زیر برای انجام این آزمایش باید اقدام کرد:

• مردانی که سن زیر ۴۰ سال دارند نیاز به انجام آزمایش ندارند.
• مردان بین ۴۰ تا ۵۴ سال در صورتی که در معرض خطر هستند باید این آزمایش را انجام دهند.
• مردان بین ۵۵ سال تا ۶۹ سال باید حتما تحت غربالگری این آزمایش به صورت منظم قرار بگیرند.

پیش از آزمایش PSA چه نکاتی را باید مورد توجه قرار داد؟

باید پزشک را در جریان تمام دارو های مصرفی و مکمل های مصرفی قرار داد.

اگر داروی مصرفی در نتیجه تست اثر گذار باشد ممکن است مصرف آن برای تست قطع شود یا آزمایش دیگری جایگزین این آزمایش شود.

دوچرخه سواری، اسب سواری و داشتن فعالیت جنسی بر روی نتیجه تست تاثیر خواهد داشت و بهتر است از ۴۸ ساعت پیش از آزمایش از انجام آنها خودداری نمود.

نحوه انجام آزمایش PSA

آزمایش PSA یا پروستات آنتی‌ژن اختصاصی، یک آزمایش خون ساده است که برای اندازه‌گیری میزان پروتئینی به همین نام در خون انجام می‌شود.

این پروتئین عمدتاً توسط سلول‌های پروستات تولید می‌شود و سطح آن می‌تواند نشان‌دهنده سلامت یا بیماری‌های مرتبط با پروستات باشد.

برای انجام آزمایش، پزشک ابتدا یک نمونه خون از بازوی بیمار می‌گیرد که این کار معمولاً در آزمایشگاه‌های تخصصی و با تجهیزات استاندارد صورت می‌گیرد.

قبل از انجام آزمایش PSA، توصیه می‌شود که بیمار چند روز از فعالیت‌هایی که می‌توانند سطح PSA را به‌طور موقت افزایش دهند، مانند رابطه جنسی، دوچرخه‌سواری یا معاینه پروستات خودداری کند.

مصرف برخی داروها می‌تواند بر نتایج آزمایش تأثیر بگذارد بنابراین بهتر است پزشک درباره داروهای مصرفی مطلع باشد تا در صورت نیاز، زمان انجام آزمایش تنظیم شود.

رعایت این موارد به دقت و صحت نتایج کمک شایانی می‌کند.

زمانی که نمونه خون گرفته شد، آزمایشگاه آن را مورد بررسی قرار می‌دهد تا سطح PSA کل و در برخی موارد PSA آزاد را اندازه‌گیری کند.

نتایج معمولاً ظرف چند روز آماده می‌شود و پزشک آن را بررسی می‌کند.

سطح PSA در خون به واحد نانوگرم در میلی‌لیتر (ng/mL) گزارش می‌شود و بر اساس این مقدار، پزشک می‌تواند درباره نیاز به بررسی‌های بیشتر یا انجام اقدامات درمانی تصمیم‌گیری کند.

از آنجا که افزایش سطح PSA می‌تواند به دلایل مختلفی از جمله التهاب پروستات، بزرگی خوش‌خیم پروستات یا سرطان پروستات باشد، نتیجه آزمایش PSA به تنهایی کافی نیست و نیازمند تفسیر دقیق توسط پزشک است.

در برخی موارد، انجام آزمایش‌های تکمیلی مانند سونوگرافی پروستات یا نمونه‌برداری (بیوپسی) ضرورت پیدا می‌کند تا علت دقیق تغییرات PSA مشخص شود.

خطرات انجام آزمایش پروستات

خونگیری فرایندی بی خطر است اما انجام آن ساده نیست.

گاهی اوقات تکنسین آزمایشگاه ممکن است چندین رگ را برای خونگیری امتحان کند تا بتواند کار خود را انجام دهد.

از جمله عارضه های ناشی از خونگیری می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• از دست دادن خون زیاد
• غش کردن فرد
• ایجاد عفونت در ناحیه ورود سوزن
• سرگیجه داشتن
• ایجاد هماتوم یا جمع شدن خون در زیر پوست

عوامل اثرگذار بر سطح psa در آزمایش خون

اصلی‌ترین دلایل بالا رفتن سطح PSA، افزایش سن و سرطان پروستات هستند.

با این حال، عوامل دیگری هم وجود دارند که می‌توانند باعث بالا رفتن PSA در آزمایش خون شوند. در ادامه به مهم‌ترین آن‌ها اشاره شده است:

عفونت ادراری

عفونت در مجاری ادراری می‌تواند باعث افزایش موقت سطح PSA شود.

اگر دچار عفونت هستید، بهتر است ۶ هفته پس از درمان کامل عفونت آزمایش PSA انجام دهید تا نتیجه دقیق‌تری به‌دست آید.

فعالیت‌های بدنی شدید

ورزش‌های سنگینی مثل دوچرخه‌سواری یا بدنسازی فشرده می‌توانند سطح PSA را به‌طور موقت افزایش دهند.

پیشنهاد می‌شود ۴۸ ساعت قبل از آزمایش از انجام این نوع فعالیت‌ها خودداری کنید.

رابطه جنسی

رابطه جنسی قبل از تست و انزال می‌تواند باعث تحریک پروستات و افزایش سطح PSA شود.

به همین دلیل پزشکان توصیه می‌کنند ۴۸ ساعت تا یک هفته پیش از انجام تست از برقراری رابطه جنسی خودداری کنید.

معاینه رکتال دیجیتال (DRE)

در این نوع معاینه، پزشک با انگشت پروستات را لمس می‌کند تا وضعیت آن را بررسی کند.

از آنجا که این معاینه ممکن است سطح PSA را بالا ببرد، بهتر است آزمایش پروستات را یک هفته بعد از DRE انجام دهید.

داروهای موثر بر PSA

برخی داروها مانند فیناستراید و دوتاستراید می‌توانند بر نتیجه آزمایش PSA تأثیر بگذارند.

پیش از انجام تست، حتماً پزشک را از تمام داروهای مصرفی خود مطلع کنید.

بیوپسی یا نمونه‌برداری از پروستات

اگر اخیراً از پروستات شما نمونه‌برداری شده است، احتمال افزایش PSA در خون وجود دارد.

در این حالت توصیه می‌شود حداقل ۶ هفته پس از بیوپسی آزمایش را انجام دهید.

بزرگی خوش‌خیم پروستات (BPH)

در این وضعیت، پروستات بزرگ می‌شود اما سرطانی نیست.

با این حال، بزرگی پروستات خوش خیم می‌تواند باعث بالا رفتن سطح PSA در خون شود.

صدمه یا جراحی در ناحیه پروستات

آسیب یا جراحی در ناحیه پروستات یا رکتوم ممکن است موجب افزایش PSA شود.

در صورت داشتن چنین سابقه‌ای، بهتر است زمان انجام تست را با پزشک هماهنگ کنید.

تفسیر نتیجه آزمایش PSA

زمانی که مقدار PSA از اندازه نرمال بیش‌تر باشد خطرناک بوده و مقدار آنتی ژن های پروستات را نشان می دهد.

گاهی مواقع نیز برخی عوامل مداخله گر بر روی نتیجه آزمایش اثر گذاشته و در آن اختلال ایجاد می کند.

در حالت کلی مقدار نرمال آزمایش پروستات به قرار زیر است:

• در سن کمتر از ۴۰ سال مقدار آن از ۱.۷ کمتر است‌.
• در سن بین ۴۰ الی ۵۰ سال مقدار آن از ۲.۲ کمتر است.
• در سن ۵۰ الی ۶۰ سال مقدار آن از،۳.۴ کمتر است.
• در سن ۶۰ الی ۷۰ سال مقدار آن از ۶‌.۱۶ کمتر است.
• در سن ۷۰ سال به بالا مقدار آن از ۶.۷۷ کمتر است.

اگر مقدار PSA، از حد نرمال خارج باشد نشان دهنده وضعیت بحرانی بیمار بوده و باید فرد تحت درمان بزرگی پروستات قرار بگیرد‌.

البته این نکته را هم باید ذکر کنیم هر چه سن بالاتر برود مقدار PSA در خون نیز بالاتر می رود.

در صورت نرمال نبودن نتیجه آزمایش پروستات احتمال وجود اختلالات زیر وجود دارد:

• ابتلا به سرطان پروستات خوش خیم یا بدخیم
• وجود عفونت در پروستات
• وجود التهاب در پروستات
• بزرگ‌ شدن پروستات

به چه دلیلی مقدار PSA در آزمایش پروستات بالا است؟

بالا بودن مقدار PSA نشان دهنده ابتلا به سرطان است اما علاوه بر ابتلا به سرطان ممکن است این افزایش به دلایل زیر باشد:

• داشتن رابطه جنسی در ۲۴ ساعت گذشته
• انجام دادن معاینه رکتوم پیش از آزمایش
• وجود عفونت در دستگاه ادراری و مجاری ادرار
• آسیب دیدن و جراحی شدن ساختار های نزدیک به پروستات
• وجود تومور های خوش خیم
• داشتن PSA حساس (بدون دلیل بالا و پایین میشود)
• بالا رفتن سن که با افزایش PSA همراه است.

بیماری های زمینه ای که نتیجه تست پروستات را تحت تاثیر قرار می دهند

وجود برخی بیماری های پیش زمینه ای بر روی نتیجه تست PSA اثر گذاشته و در آن اختلال ایجاد می کند.

از این رو باید پزشک را در جریان تمام بیماری های موجود قرار داد زیرا ممکن است باعث افزایش و کاهش PSA شوند.

از جمله این بیماری ها می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• داشتن سرطان پروستات
• وجود انسداد ادراری
• آنفارکت پروستات

سوالات متداول درباره آزمایش PSA

هر چند وقت یکبار باید آزمایش PSA بدهیم؟

آزمایش PSA چه میزان دقت دارد و آیا همیشه نشان‌دهنده سرطان پروستات است؟

آزمایش PSA حساسیت خوبی برای شناسایی مشکلات پروستات دارد، اما نتایج آن همیشه قطعی نیست.

افزایش PSA می‌تواند به دلایل مختلفی مثل التهاب پروستات (پروستاتیت)، بزرگی خوش‌خیم پروستات (BPH) یا حتی فعالیت‌های فیزیکی اخیر رخ دهد.

بنابراین، افزایش PSA به تنهایی نشانه قطعی سرطان نیست و نیازمند ارزیابی‌های تکمیلی مثل نمونه‌برداری (بیوپسی) است.

چه عواملی باعث افزایش کاذب سطح PSA می‌شوند؟

فعالیت‌های فیزیکی سنگین مثل دوچرخه‌سواری یا سوارکاری، نزدیکی جنسی در روزهای قبل از آزمایش، التهاب یا عفونت پروستات، انجام معاینه دیجیتال رکتوم (DRE) و برخی داروها می‌توانند به طور موقت سطح PSA را افزایش دهند.

به همین دلیل رعایت نکات قبل از آزمایش بسیار مهم است.

آیا آزمایش PSA برای همه مردان بالای ۴۰ سال توصیه می‌شود؟

غربالگری PSA معمولاً از سن ۵۰ سالگی برای مردان بدون ریسک خاص شروع می‌شود.

در افرادی که سابقه خانوادگی سرطان پروستات یا عوامل خطر دیگر دارند، ممکن است غربالگری زودتر و با فواصل منظم‌تر انجام شود.

تصمیم‌گیری نهایی باید با مشورت پزشک و بر اساس شرایط فردی صورت گیرد.

تفاوت بین PSA آزاد و PSA کل چیست و چرا مهم است؟

PSA در خون به دو صورت وجود دارد: PSA آزاد (غیر متصل به پروتئین‌ها) و PSA کل (مجموع PSA آزاد و متصل).

نسبت PSA آزاد به کل می‌تواند به تشخیص بهتر بین سرطان پروستات و بزرگی خوش‌خیم کمک کند نسبت پایین‌تر PSA آزاد معمولاً بیشتر با سرطان مرتبط است.

اگر نتیجه آزمایش PSA بالا بود، قدم بعدی چیست؟

در صورت بالا بودن سطح PSA، پزشک ممکن است معاینه پروستات (DRE) انجام دهد و در صورت لزوم، آزمایش‌های تصویربرداری مانند سونوگرافی یا MRI و نمونه‌برداری (بیوپسی) را توصیه کند.

این اقدامات به تعیین دقیق‌تر علت افزایش PSA و تشخیص زودهنگام سرطان کمک می‌کند.